Gorączka u psa i kota 

Gorączka to patologiczne podwyższenie temperatury ciała do wartości przekraczających prawidłowy zakres temperatury, występujące przy wielu zmianach patologicznych. Wysoka gorączka (hyperpyreksja) to taka, która przekracza 40,5 °C. Gorączka okresowa charakteryzuje się występowaniem prawidłowej temperatury ciała na przemian z okresami jej wzrostu każdego dnia.

Gorączka nawracająca cechuje się okresami podwyższonej temperatury ciała przedzielonymi okresami (od jednego do kilku dni), w których temperatura ciała jest prawidłowa.  Przy gorączce septycznej obserwuje się znaczne dzienne wahania temperatury ciała. Utrata ciepła z organizmu odbywa się głównie przez promieniowanie,  drogą kondukcji / konwekcji oraz przez parowanie.

U psów i kotów utrata ciepła zachodzi przede wszystkim poprzez promieniowanie i parowanie. Zianie służy pozbywaniu się nadmiaru energii cieplnej na drodze parowania, ponieważ zwierzęta te nie mają możliwości szybkiego usuwania ciepła przez skórę ze względu na sierść i małą ilość gruczołów potowych. 

Regulacja temperatury ciała odbywa się prawie wyłącznie na drodze sprzężeń zwrotnych w układzie nerwowym, w większości będących pod kontrolą ośrodków termoregulacyjnych położonych w podwzgórzu. W skórze zwierzęcia znajdują się receptory czuciowe rejestrujące czucie zimna i ciepła, umożliwiające obwodowe odczuwanie temperatury. Receptory rejestrujące głęboką temperaturę ciała umiejscowione są głównie w rdzeniu kręgowym, narządach trzewnych jamy brzusznej oraz wewnątrz i wokół dużych naczyń żylnych w górnej części jamy brzusznej i klatki piersiowej.

Ośrodek termoregulacji psów i kotów jest ustawiony na temperaturę 38,3 – 38,8°C, a wszystkie mechanizmy regulacyjne mają za zadanie przywrócić temperaturę ciała do tego punktu nastawczego.

Rola gorączki u psów i kotów:

Nie ma pewności, co do pozytywnego wpływu gorączki na organizm zwierzęcia. Podejrzewa się, że ma ona działanie korzystne, ponieważ stanowi stały element reakcji na zakażenia  i inne choroby.

Większość mikroorganizmów namnaża się w określonym przedziale temperatury, a jej podwyższenie może zaburzać ich rozwój. Ponadto przy zwiększonej ciepłocie ciała produkcja przeciwciał przebiega szybciej. Hipertermia przyczynia się także do spowolnienia wzrostu niektórych nowotworów. 

Po osiągnięciu krytycznych wartości temperatury dochodzi jednak do trwałych zmian wewnątrzkomórkowych, a niestabilność błon komórkowych może prowadzić do zaburzeń czynności wielu narządów i tkanek. Zaburzenia czynności lub niewydolność wielonarządowa często obejmuje układ krzepnięcia, układ krwiotwórczy, nerki, przewód pokarmowy, układ krążenia i oddechowy oraz ośrodkowy układ nerwowy. Długo utrzymująca się temperatura 41,5°C może prowadzić do trwałego uszkodzenia mózgu. Temperaturę przekraczającą tę wartość należy zawsze zbijać, aby zapobiec uszkodzeniom  w organizmie pacjenta.

Objawy gorączki u psa i kota:

• Podwyższona temperatura ciała - jednym z najbardziej oczywistych objawów gorączki u zwierząt jest podwyższona ciepłota ciała. Wartość temperatury powyżej 39,2°C może wskazywać na gorączkę.
• Zmniejszone spożycie pokarmu i wody – zwierzęta z gorączką mogą wykazywać zmniejszone zainteresowanie jedzeniem i piciem. Mogą unikać spożywania posiłków lub pić mniej niż zwykle. Standardowe zapotrzebowanie na wodę u zdrowego psa to 30 – 70 ml na kilogram masy ciała.
• Osłabienie i apatia – gorączka może powodować osłabienie i apatię u zwierzęcia. Pupil może być mniej aktywny niż zwykle, preferując odpoczynek zamiast zabaw.
• Zaburzenia trawienne – niektóre zwierzęta z gorączką mogą wykazywać objawy takie jak wzdęci, biegunka lub wymioty. 
• Wzmożone oddychanie – zwierzęta z gorączką mogą wykazywać wzmożoną częstość oddechów lub trudności z oddychaniem. 
• Objawy neurologiczne – w niektórych przypadkach gorączka może prowadzić do drgawek lub innych objawów neurologicznych.
• Spadek wagi ciała – niektóre zwierzęta z gorączką mogą tracić na wadze z powodu zmniejszonego spożycia wody. Utrata wody i elektrolotów może doprowadzić do groźnego stanu – odwodnienia organizmu.

Do odwodnienia podczas gorączki u psów i kotów dochodzi, ponieważ podwyższona temperatura ciała przyspiesza utratę płynów przez wzmożone zianie (u psów), przyspieszony oddech, potliwość (łapy). Często towarzyszące jej wymioty i biegunka drastycznie zwiększają zapotrzebowanie na wodę, przewyższając zdolność jej przyjmowania.

Główne przyczyny odwodnienia organizmu podczas biegunki:

• Przyspieszony oddech i zianie. Psy i koty nie pocą się tak jak ludzie. Gorączka powoduje, że intensywnie zieją, aby obniżyć temperaturę ciała, co prowadzi do szybkiej utraty wody przez układ oddechowy.

• Zwiększona utrata płynów (biegunka / wymioty). Infekcje wywołujące gorączkę często wiążą się z problemami żołądkowo-jelitowymi, które drastycznie odwadniają organizm.
• Zmniejszone pragnienie / apetyt. Chore zwierzę z gorączką często staje się osowiałe  i odmawia picia wody lub jedzenia, co uniemożliwia uzupełnienie brakujących płynów.
• Wysoka gorączka – sama w sobie podnosi metabolizm, co wymaga większej ilości płynów do funkcjonowania nerek i innych organów. Należy pamiętać, że szczególnie narażone są szczenięta, kocięta starsze zwierzęta oraz razy brachycefaliczne. 

Postępowanie podczas wystąpienia gorączki u zwierzęcia – domowe sposoby:

• Nawadnianie – Zapewnij stały dostęp do chłodnej, świeżej wody. Możesz dać wodę ze strzykawki (bez igły), jeśli zwierzę chce pić.
• Chłodzenie – Połóż zwierzę na ręczniku zmoczonym letnią wodą (nie zimną, by nie wywołać szoku) lub zrób letnie okłady na łapki, brzuch, pachwiny.
• Spokój – Zapewnij ciche i spokojne miejsce do odpoczynku, z dala od przeciągów. 

Unikaj ludzkich leków: paracetamol, ibuprofen i inne leki dla ludzi są dla kotów śmiertelne! Nie oblewaj zwierzęcia zbyt zimną wodą – może to doprowadzić do wychłodzenia lub zapalenia gardła. Koniecznie udaj się do lekarza weterynarii w sytuacji gdy:

1. Utrzymuje się temperatura powyżej 40°C.
2. Gorączka trwa dłużej niż 24h.
3. Zwierzę jest apatyczne, wymiotuje, ma ostrą biegunkę.
4. Odmawia picia lub poruszania się. 

Przyczyny gorączki niewiadomego pochodzenia u psa:

• Bakteryjne zapalenie wsierdzia (kulawizna wędrująca, obrzęk stawów, szmer sercowy, niedawno przebyta choroba).
• Uogólniona grzybica (przewlekły kaszel i biegunka, ropiejące guzki na ciele, zaburzenia neurologiczne).
• Gorączka plamista Gór Skalistych (przewlekły brak łaknienia, utrata masy ciała, obrzęk kończyn i moszny).
• Urazy mechanicznie (stłuczenie mięśni i/lub wątroby).
• Toksoplazmoza (różnorodne zaburzenia kliniczne np. bolesność mięśni, objawy neurologiczne, zapalenie naczyniówki i siatkówki oka).
• Ropniak opłucnej (przewlekły kaszel, duszność, stłumione szmery oddechowe).
• Przewlekła choroba wątroby (przewlekła utrata masy ciała, wymioty i brak łaknienia, żółtaczka).
• Przewlekłe odmiedniczkowe zapalenie nerek (brak objawów – jeśli choroba nie przechodzi w przewlekłą niewydolność nerek).
• Przewlekłe zapalenie lub ropień prostaty (trudności w oddawaniu moczu, parcie na mocz i kał).
• Toczeń rumieniowaty układowy (kulawizna wędrująca, bolesność mięśni i stawów, niedokrwistość).
• Reumatoidalne zapalenie stawów (postępująca kulawizna, obrzęk i bolesność stawów).
• Chłoniakomięsak (objawy zależą od lokalizacji nowotworu, powiększenie obwodowych lub trzewnych węzłów chłonnych).
• Białaczka i inne choroby rozrostowe szpiku (brak swoistych objawów klinicznych).
• Zamknięte ropomacicze (apatia, brak apetytu, powiększony obrys powłok brzusznych).
• Zaburzenia polekowe (teteracykliny – objawy związane z antybiotykoterapią).

Choroby odkleszczowe a gorączka u psów:

• Babeszjoza – najgroźniejsza, wysoka gorączka, apatia, brak apetytu, ciemny/rdzawy mocz, bladość dziąseł, żółtaczka.
• Anaplazmoza – wysoka gorączka (u 90% przypadków w fazie ostrej), letarg, brak apetytu, ból mięśniowo-szkieletowy, kulawizna.
• Borelioza – gorączka, apatia, nawracające kulawizny, sztywność stawów.
• Erlichioza – gorączka, osłabienie, krwawienia (np. z nosa), powiększone węzły chłonne.

Rasy psów, które na co dzień mogą mieć zaburzenia oddychania gorzej znoszą gorączkę.

Do psów, które mają spłaszczony pysk i nienaturalnie skrócone drogi oddechowe zalicza się głównie buldogi francuskie i angielskie, cavalier king Charles spaniele, czy mopsy.

Przyczyny gorączki niewiadomego pochodzenia u kota:

• Zakażenie FeLV (przewlekłe zakażenia, poronienia, brak łaknienia, utrata masy ciała, nawracające infekcje).
• Zakaźne zapalenie otrzewnej kotów (postać wysiękowa – płyn w jamie otrzewnej/ opłucnej, postać bezwysiękowa – nieswoiste zaburzenia neurologiczne, zapalenie naczyniówki oka, niewydolność nerek i wątroby).
• Toksoplazmoza (duszność, żółtaczka, powiększenie trzewnych węzłów chłonnych, objawy neurologiczne, zapalenie tęczówki/siatkówki oka, poronienia).
• Silne bodźce powodujące stres (hiperwentylacja, oddychanie przez otwartą jamę ustną, unikanie kontaktu z człowiekiem, zaburzenia oddawania moczu – FIC).
• Toczeń rumieniowaty układowy (objawy analogiczne jak u psów).
• Zapalenie wielostawowe (postępująca kulawizna, bolesność i obrzęk stawów nadgarstkowych i skokowych).
• Wirus ptasiej grypy H5N1 (letarg, niespecyficzne objawy, nagłe zgony w czasie niższym niż 48h).

Choroby odkleszczowe a gorączka u kotów:

• Anaplazmoza / Borelioza – apatia, brak apetytu, gorączka, bladość błon śluzowych.
• Inne: Tularemia („gorączka zajęcza”) lub cytaukszoonoza („gorączka rysi”) – rzadkie ale ciężkie choroby przebiegające z wysoką gorączką.

Choroby odkleszczowe u kotów są rzadziej diagnozowane niż u psów, ale również groźne. 

Istnieją rasy kotów narażone na przegrzanie / gorączkę:

Rasy brachycefaliczne: kot perski, kot egzotyczny, kot brytyjski krótkowłosy, kot szkocki zwisłouchy.

Najczęstsze zmiany w badaniach morfologicznych i biochemicznych krwi podczas gorączki:

• Lekocytoza (wysokie WBC) zwykle świadczy o infekcji bakteryjnej, ropniu lub zapaleniu.
• Leukopenia (niskie WBC) może wskazywać na ciężkie infekcje wirusowe (np. panleukopenia u kotów).
• Anemia (niedokrwistość) możliwa w chorobach hemolitycznych np. mykoplazmozie hemotropowej u kotów. Częsta przy chorobach odkleszczowych u psów np. w przebiegu babeszjozy lub anaplazmozy. 
• Podniesiony hematokryt (HTC) – wskazuje na odwodnienie organizmu. 
• Podwyższone parametry zapalne (białka ostrej fazy) CRP u psów, SAA u kotów. 
• Podwyższone parametry wątrobowe / nerkowe świadczą o uszkodzeniu narządów wskutek wysokiej temperatury lub toczącej się choroby. 
• Hiperbilirubinemia (żółtaczka) częsta u kotów w przebiegu chorób hemolitycznych.

Udar cieplny – śmiertelne powikłanie gorączki u psów i kotów:

Udar cieplny to najcięższa postać choroby z przegrzania. O udarze cieplnym mówimy, gdy temperatura wewnętrzna ciała wzrasta powyżej 41°C, dochodzi do zaburzeń ze strony ośrodkowego układu nerwowego (OUN) oraz różnego stopnia uszkodzeń narządów wewnętrznych.

W udarze cieplnym prawidłowe mechanizmy oddawania ciepła do otoczenia stają się niewydolne i ośrodkowa kontrola termoregulacji jest nieskuteczna.

Typy udaru cieplnego:

1. Udar klasyczny – jest wynikiem przebywania w otoczeniu, w którym panuje wysoka temperatura, na przykład przetrzymywanie zwierząt w przegrzanych samochodach lub na zewnątrz w gorące, słoneczne dni bez odpowiedniej osłony. 
2. Udar wysiłkowy – najczęściej zdarza się u zwierząt zmuszonych do nadmiernego wysiłku  w upalne, wilgotne dni, gdy zmniejszona jest możliwość oddawania ciepła.

Czynniki predysponujące do udaru:

Zewnętrzne:  

• Wysoka temperatura otoczenia.
• Wysoka wilgotność powietrza.
• Zamknięta przestrzeń.
• Nieodpowiednia wentylacja pomieszczeń.
• Brak dostępu do wody i cienia.
• Brak okresu aklimatyzacji zwierzęcia.
• Kagańce utrudniające oddychanie (np. taśmowe).
• Leki (Beta-blokery, diuretyki pętlowe, fenotiazyny).
• Zatrucia (strychnina, metaldehyd, orzechy makademia).

Wewnętrzne:

• Nieprawidłowości górnych dróg oddechowych.
• Zapadnięcie tchawicy.
• Porażenie krtani. 
• Zespół oddechowy ras brachycefalicznych.
• Otyłość.
• Ciemne umaszczenie i gruba sierść.
• Choroby układu krążenia.
• Choroby układu nerwowego. 
• Wiek (zwierzęta bardzo młode i w podeszłym wieku).
• Choroby, którym towarzyszy wzrost tempa metabolizmu np. nadczynność tarczycy, guz chromochłonny. 
• Odwodnienie organizmu.

Patofizjologia udaru cieplnego: 

• Zaburzenia czynności układu pokarmowego.
• Wpływ na ośrodkowy układ nerwowy – jest on najbardziej wrażliwy na przegrzanie. Temperatura wewnętrzna powyżej 41°C powoduje trwałe uszkodzenia strukturalne mózgu.
• Zaburzenia krzepnięcia krwi. 
• Ostre uszkodzenie nerek – jest notowane u 1/3 pacjentów z udarem cieplnym. 
• Uszkodzenie wątroby – tkanka wątrobowa jest szczególnie podatna na uszkodzenia, ponieważ temperatura panująca w wątrobie jest jedną z najwyższych spośród różnych obszarów ciała.
• Wpływ na układ sercowo-naczyniowy. 
• Wpływ na układ oddechowy – w ciężkich przypadkach, zespół ostrej niewydolności oddechowej.
• Wpływ na układ mięśniowo-szkieletowy – termiczne uszkodzenie komórek mięśniowych. 
• Zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej – zasadowica oddechowa, kwasica metaboliczna.
• Zespół uogólnionej reakcji zapalnej (SIRS).

Obraz kliniczny – objawy udaru cieplnego:

• Gorączka > 41°C – w sytuacji gdy zwierzę nie było schładzane.
• Hiperwentylacja, zianie, duszność.
• Przekrwione (ceglaste), suche błony śluzowe. 
• Częstoskurcz, arytmia komorowa, zaburzenia tętna.
• Odwodnienie.
• Zaburzenia OUN – otępienie, niezborność ruchowa. Drgawki występują u 35% psów z udarem cieplnym.
• Zaburzenia żołądkowo-jelitowe, wymioty, biegunka.
• Zapaść układu krążenia, ciężki wstrząs hypowolemiczny. 
• Wybroczynowość, DIC. Wybroczyny najczęściej pojawiają się na błonach śluzowych, małżowinach usznych, obszarach skóry poddanych goleniu. 
• Skąpomocz lub bezmocz, krwiomocz, ciemna barwa moczu. 

Postępowanie:

Udar cieplny to bezpośredni stan zagrożenia życia – zwierzę należy bezzwłocznie przewieźć do placówki weterynaryjnej. Główne cele postępowania leczniczego to:

1. Obniżenie temperatury wewnętrznej ciała.
2. Płynoterapia dożylna wraz z wspomaganiem układu sercowo-naczyniowego.
3. Zapobieganie wtórnym powikłaniom – np. niewydolności głównych narządów.
4. Tlenoterapia, badania dodatkowe – np. gazometria krwi. 

Im szybciej rozpocznie się ochładzanie pacjenta z udarem cieplnym, tym większe są jego szanse na przeżycie. W jednym z badań wykazano, że śmiertelność psów schładzanych przed wizytą w lecznicy wynosiła 38%, a niepoddanych wcześniej temu zabiegowi aż 61%.

Istnieją różne metody obniżania temperatury wewnętrznej. Najlepsze rezultaty przynosi zmoczenie pacjenta zimną wodą a następnie skierowanie na niego chłodnego powietrza z dużego wentylatora. Można również zastosować zimne okłady w okolicy szyjnej oraz biodrowej. Nie są zalecane kąpiele w wodzie z lodem, gdyż powodują one gwałtowny skurcz powierzchownych naczyń krwionośnych i przemieszczenie gorącej krwi do narządów wewnętrznych. Kąpiele ograniczają również oddawanie ciepła na drodze parowania.

Schładzanie przerywany, gdy temperatura ciała obniży się do wartości 39,5°C.

Najdokładniejszą wartość pomiaru ciepłoty ciała u psów i kotów uzyskamy dokonując rektalnego (doodbytniczego) pomiaru temperatury. 

Śmiertelność psów z udarem cieplnym – niezależnie od podjętych w lecznicy metod terapii, sięga nawet do 50% przypadków.

Jak chronić psa przed upałem – praktyczne porady:

1. Planuj spacery w chłodniejszych godzinach dnia. Najbardziej bezpieczne są wczesne godziny poranne lub późny wieczór, kiedy temperatura powietrza jest najniższa, a słońce nie operuje intensywnie. Unikaj spacerów w godzinach od 10:00 do 17:00, kiedy promienie słoneczne są najsilniejsze i mogą spowodować udar cieplny.
2. Zadbaj o ochronę łap psa przed gorącym podłożem. Gorący asfalt, beton czy piasek mogą poparzyć delikatne opuszki psich łap. Przed spacerem dotknij ręką podłoża – jeśli jest bardzo ciepłe, aż parzące, pupil może się poparzyć. Warto rozważyć zakup maści ochronnych na opuszki.
3. Zapewnij dostęp do świeżej, chłodnej wody. Podstawą ochrony przed upałami jest prawidłowe nawodnienie. Zawsze miej pod ręką chłodną wodę zarówno w domu, jak i podczas spacerów. Na rynku dostępne są miski chłodzące oraz automatyczne fontanny, które zachęcają do częstszego picia.
4. Wykorzystaj produkty chłodzące dla psa. Dostępne są na rynku akcesoria, takie jak maty chłodzące, które znacząco poprawiają komfort termiczny psa. Można również położyć na ziemi mokre ręczniki.
5. Zapewnij zaciemnione i dobrze wentylowane miejsce odpoczynku. W domu lub ogrodzie powinno znaleźć się chłodne, przewiewne miejsce z dostępem do cienia. Najlepiej na chłodnej powierzchni np. kafelkach czy betonie. Wentylatory i klimatyzatory mogą być dodatkowym wsparciem.

Lek. Wet. Mateusz Olearczuk 

Bibliografia:

• „Stany nagłe małych zwierząt”, Signe J. Plunkett, Elsevier Urban&Partner, 2000.
• „Od objawu do rozpoznania. Postępowanie diagnostyczne u małych zwierząt", Michael D. Lorenz, T. Mark Neer, Paul L. DeMars, Galaktyka, 2017.

• “Stany nagłe u psów i kotów”, Magdalena Kalwas-Śliwińska, Medical Tribune Polska 2022.
• „Gorączka nieznanego pochodzenia u psów. Cz. II”, Barbara Fojut-Pałka, Magazyn Weterynaryjny, 2012/05.